Formy ochrony przyrody w Polsce

716

Nie ma przesady w opinii, że polska przyroda jest naszym dobrem narodowym, z którego możemy być wyjątkowo dumni. Jej ochrona powinna leżeć na sercu nie tylko ekologom, ale każdemu mieszkańcowi naszego kraju.

Polska przyroda to także jedna z największych „atrakcji” turystycznych. Zgodnie z raportem GUS o turystyce w Polsce, w 2017 nasz kraj odwiedziło rekordowe 18,3 mln turystów a 65,5 mln osób spędziło u nas jeden dzień[1].

Pojęcie ochrony przyrody

Ochrona przyrody to, zgodnie z encyklopedią PWN, ogół zachowań proekologicznych, zmierzających do wykorzystania we właściwy sposób, a także do odnowienia składników przyrody (zarówno ożywionej, jak i nieożywionej). Jeśli chodzi o formy ochrony przyrody w Polsce, mogą się one różnić w zależności od sytuacji.

Historia ochrony przyrody w Polsce

Na terenie naszego kraju, z działaniami ukierunkowanymi na ochronę przyrody mogliśmy się spotkać już w Średniowieczu. Oto przykłady:

  • wprowadzone przez Bolesława Chrobrego ograniczenia w polowaniu na bobry (których pokryty łuską ogon był wykorzystywany często jako pokarm, podobnie jak ryby)
  • tzw. Statuty wiślickie wprowadzające kary za wycinanie dębów i innych drzew (pomysł zatwierdzony przez króla Kazimierza Wielkiego w XIV wieku)
  • ograniczenia w wycinaniu i w eksporcie drewna cisowego oraz wprowadzenie okresów ochrony dla niektórych zwierząt łownych (odpowiadał za to król Władysław Jagiełło).

Ochrona przyrody w polskich przepisach prawa

Dwa podstawowe akty prawne, w których można znaleźć przepisy przedstawiające sposoby ochrony przyrody w Polsce, to konstytucja RP oraz ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r., o ochronie przyrody.

Artykuł 74 Konstytucji RP mówi o tym, że władze publiczne prowadzą politykę zapewniającą bezpieczeństwo ekologiczne współczesnemu i przyszłym pokoleniom. Z kolei art. 86 stanowi o tym, że każda osoba jest zobowiązana do tego, by dbać o środowisko oraz ponosić odpowiedzialność za spowodowane przez siebie jego pogorszenie.

Ustawa o ochronie przyrody określa z kolei cele, zasady i formy ochrony przyrody oraz organy, które wypełniają w tym zakresie określone działania.

Z uwagi na sposób podejścia do ochrony składników przyrody ustawa wyróżnia ochronę:

  • ścisłą – całkowite i trwałe zaniechanie przez człowieka bezpośredniego wpływu na stan poszczególnych składników przyrody oraz przebieg procesów przyrodniczych na obszarach objętych ochroną, a w przypadku gatunków – całoroczną ochronę należących do nich osobników i stadiów ich rozwoju (np. łabędź niemy, żubr, bielik, kosodrzewina, krokus spiski)
  • częściową – ochrona gatunków roślin, zwierząt i grzybów, dopuszczająca możliwość redukcji liczebności populacji oraz pozyskiwania osobników tych gatunków lub ich części (np. kret, jeż, żmija, padalec)
  • krajobrazową – zachowuje cechy charakterystyczne danego krajobrazu, ale dopuszcza jego swobodne użytkowanie (np. ochrona obszarowa otuliny parków narodowych i rezerwatów)

Z uwagi na miejsce realizacji ochrony, ustawa wymienia z kolei następujące rodzaje ochrony przyrody:

  • ochronę ex situ – czyli ochronę gatunków roślin, zwierząt i grzybów poza miejscem ich naturalnego występowania oraz ochronę skał, skamieniałości i minerałów w miejscach ich przechowywania (muzea, ogrody zoologiczne i botaniczne, arboreta)
  • ochronę in situ – czyli ochronę gatunków roślin, zwierząt i grzybów, a także elementów przyrody nieożywionej w miejscach ich naturalnego występowania (np. parki narodowe, rezerwaty, pomniki przyrody)
  • ochronę czynną – rozumianą jako stosowanie w razie potrzeby zabiegów ochronnych, w celu przywrócenia naturalnego stanu ekosystemów i składników przyrody lub zachowania siedlisk przyrodniczych oraz siedlisk roślin, zwierząt lub grzybów. Takimi zabiegami są np. wykaszanie łąk na terenie Biebrzańskiego Parku Narodowego. Ochrona czynna obejmuje również odstrzał osobników chorych w populacjach gatunków pod ochroną ścisłą (np. żubrów)[2].

Gatunki w polskiej przyrodzie i ich ochrona

Przyroda Polski to przede wszystkim przyroda ożywiona, czyli ponad 6 tys. gatunków roślin, ok. 36 tys. gatunków zwierząt i 4,5 tys. gatunków grzybów.

Zgodnie z obowiązującymi rozporządzeniami ministra środowiska, w naszym kraju:

  • ochroną ścisłą objętych jest 415, a ochroną częściową – ponad 300 gatunków roślin
  • ochroną ścisłą objętych jest 232, a ochroną częściową 90 gatunków grzybów
  • ochroną ścisłą objętych jest 589, a ochroną częściową ponad 200 gatunków zwierząt

Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska, jako organ administracji rządowej, może określać dodatkowe gatunki chronione na terenie danego województwa. Wiele gatunków roślin i zwierząt przebywających na terenie Polski nie występuje w innych krajach Europy, przez co są naszym narodowym skarbem.

Ochrona przyrody i dbałość o środowisko naturalne jest więc wyrazem nowoczesnego patriotyzmu. Polska to nie tylko jej obywatele, ale także rośliny i zwierzęta z nami współistniejące.

Troszczmy się więc o nie, dbajmy o poprawę stanu środowiska, tak aby i przyszłe pokolenia mogły spojrzeć kiedyś w chmury i z dumą obserwować szybującego orła lub zachwycać się pięknem Morskiego Oka.

Przyroda Polski to przede wszystkim przyroda ożywiona, czyli ponad 6 tys. gatunków roślin, ok. 36 tys. gatunków zwierząt i 4,5 tys. gatunków grzybów.

 

Definicje

OTULINA – obszar ochronny, który został wydzielony wokół chronionego przyrodniczo terenu (zwykle parku narodowego bądź krajobrazowego) zabezpieczający go przed zagrożeniami z zewnątrz, związanymi z działalnością człowieka

ARBORETA – teren, na którym uprawia się drzewa i krzewy w celach naukowo-badawczych albo teren gromadzący kolekcję obcych gatunków drzew oraz krzewów (np. Arboretum Karnieszewice, Przelewice)

POMNIK PRZYRODY – twór przyrody, który jest szczególnie cenny ze względów kulturowych, naukowych, bądź zabytkowych i podlega w związku z tym prawnej ochronie[3] (np. Dąb Mieszko I, Głaz Edmunda)

Źródła:

[1] https://www.pot.gov.pl/pl/nowosci/wiadomosci-z-pot/rekordowy-rok-2017-polske-odwiedzilo-ponad-18-3-mln-turystow, Data dostępu: 26.02.2019 r.

[2] Ustawa z dnia 20.02.2015 r. o odnawialnych źródłach energii (Dz. U. z 2015 r., poz. 478)

[3] http://parki.kujawsko-pomorskie.pl/gwpk/ochrona-przyrody/pomniki-przyrody, Data dostępu: 26.02.2019 r.